Wielu przedsiębiorców zakłada, że prawo karne dotyczy wyłącznie „poważnych przestępstw” i nie ma związku z codziennym prowadzeniem firmy. To błędne i niestety dość niebezpieczne przekonanie. W praktyce osoby zarządzające przedsiębiorstwami coraz częściej ponoszą odpowiedzialność karną za decyzje podejmowane w ramach działalności gospodarczej.
Warto wiedzieć, gdzie czyhają największe ryzyka i jak można ich uniknąć.
Odpowiedzialność karna – nie tylko dla właściciela
Jednym z częstych mitów jest przekonanie, że za ewentualne naruszenia odpowiada wyłącznie spółka jako podmiot. W rzeczywistości prawo karne skupia się przede wszystkim na konkretnych osobach fizycznych.
Odpowiedzialność mogą ponosić m.in.:
- członkowie zarządu,
- dyrektorzy i menedżerowie,
- prokurenci,
- osoby faktycznie podejmujące decyzje (nawet jeśli formalnie nie pełnią funkcji).
Wystarczy, że dana osoba miała realny wpływ na decyzje, aby znalazła się w kręgu zainteresowania organów ścigania.
Przestępstwa gospodarcze – najczęstsze obszary ryzyka
Prawo karne gospodarcze obejmuje szeroki katalog czynów, które często wynikają nie ze złej woli, lecz z braku wiedzy lub nadmiernego ryzyka biznesowego.
Do najczęstszych zagrożeń należą:
- nadużycie zaufania (np. działanie na szkodę spółki),
- nierzetelna dokumentacja finansowa,
- oszustwa gospodarcze,
- nieprawidłowości przy zawieraniu umów,
- ukrywanie rzeczywistej sytuacji finansowej firmy.
Granica między dopuszczalnym ryzykiem biznesowym a odpowiedzialnością karną bywa bardzo cienka.
Odpowiedzialność za zobowiązania podatkowe i finansowe
Szczególnie wrażliwym obszarem jest prawo karne skarbowe. Nawet drobne błędy w rozliczeniach mogą – w określonych okolicznościach – prowadzić do:
- zarzutów karnoskarbowych,
- grzywien,
- a w skrajnych przypadkach także odpowiedzialności osobistej członków zarządu.
Co istotne, odpowiedzialność może powstać także wtedy, gdy przedsiębiorca powierzył sprawy księgowe zewnętrznej firmie.
Brak nadzoru jako źródło problemów
Coraz częściej organy ścigania zwracają uwagę nie tylko na same działania, ale również na zaniechania. Brak odpowiednich procedur, kontroli czy nadzoru nad pracownikami może zostać uznany za niedopełnienie obowiązków.
Dotyczy to m.in.:
- braku procedur compliance,
- tolerowania nieprawidłowości,
- „przymykania oka” na ryzykowne praktyki,
- niewłaściwego reagowania na sygnały ostrzegawcze.
Odpowiedzialność karna menedżera a presja wyników
W praktyce wiele problemów pojawia się tam, gdzie decyzje podejmowane są pod presją:
- wyników finansowych,
- oczekiwań inwestorów,
- utrzymania płynności finansowej.
Prawo karne nie uwzględnia jednak realiów biznesowych w takim stopniu, jak mogłoby się wydawać. To, co z perspektywy przedsiębiorcy jest „ratowaniem firmy”, może zostać ocenione jako działanie na szkodę wierzycieli lub spółki.
Jak ograniczyć ryzyko odpowiedzialności karnej?
Choć ryzyk nie da się całkowicie wyeliminować, można je znacząco ograniczyć. Kluczowe znaczenie mają:
- świadome podejmowanie decyzji,
- dokumentowanie procesów decyzyjnych,
- wdrożenie procedur wewnętrznych,
- regularne konsultacje z prawnikiem znającym realia biznesu,
- szybka reakcja na pojawiające się nieprawidłowości.
Prawo karne w biznesie to nie temat „na później”. Dla wielu przedsiębiorców świadomość zagrożeń pojawia się dopiero w momencie postawienia zarzutów – a wtedy często jest już za późno na działania zapobiegawcze.