Blog

« wróć do wpisów

Ważny wyrok TK dla pokrzywdzonych przestępstwem

2019-02-07, Adwokat Katowice Kamil Draga

Zgodnie z art. 53 kpk pokrzywdzony w tzw. przestępstwach ściganych z oskarżenia publicznego może działać jako strona postępowania obok lub zamiast oskarżyciela publicznego (na ogół prokuratora). Przestępstwa te to w zasadzie znakomita większość spraw, jakie rozpoznają wydziały karne. Bycie stronom w takich procesach wiąże się z posiadaniem szeregu uprawnień, z których najważniejsze to możliwość zaskarżania orzeczeń, które pokrzywdzony ocenia jako niesłuszne.

Niewątpliwie aktywność pokrzywdzonego jako oskarżyciela posiłkowego może działać także mobilizująco na prokuratora, który zostaje poddany swoistej kontroli w tej sytuacji. Jednakże jak dotąd – albowiem wskutek omawianego wyroku TK przepisy te zostaną wkrótce uchylone przez parlament – Sąd mógł zablokować udział takiego pokrzywdzonego w procesie uznając, że nie może on działać w charakterze oskarżyciela posiłkowego i postanowienie w tym przedmiocie było niezaskarżalne, a więc kończyło w ten sposób proces karny dla pokrzywdzonego już na jego samym wstępie.

Trybunał Konstytucyjny po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz.U. poz. 2072), na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 maja 2018 r., wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich
o zbadanie zgodności: art. 56 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postanowienia wydanego na podstawie art. 56 § 2 ustawy – Kodeks postępowania karnego i odnoszącego się do oskarżyciela posiłkowego, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78
w związku z art. 176 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, 16.05.2018r. w sprawie o sygn.
K 12/15, orzekł:

„Art. 56 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2017 r. poz. 1904, ze zm.) w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postanowienia wydanego na podstawie art. 56 § 2 ustawy – Kodeks postępowania karnego odnoszącego się do oskarżyciela posiłkowego, jest niezgodny z art. 78 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.”.

Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: Rzecznik) wnioskiem z 22 kwietnia 2015 r. zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego o stwierdzenie niezgodności art. 56 § 3 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: KPK) w zakresie, w jakim wyłącza dopuszczalność zaskarżenia zażaleniem postanowienia wydanego na podstawie art. 56 § 2 KPK i odnoszącego się do oskarżyciela posiłkowego, z art. 45 ust. 1 w związku z art. 78, w związku z art. 176 ust. 1, w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji.

Uzasadniając zarzuty wobec zaskarżonego przepisu, Rzecznik podniósł, że oskarżycielem posiłkowym może być tylko pokrzywdzony, to jest osoba fizyczna lub prawna, a także instytucja państwowa, samorządowa lub społeczna, choćby nie miała osobowości prawnej, której dobro prawne zostało bezpośrednio naruszone lub zagrożone przez przestępstwo. Oskarżyciel posiłkowy w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia publicznego działa jako strona obok oskarżyciela publicznego lub zamiast niego. Oskarżyciel posiłkowy jako strona ma prawo do udziału w rozprawach i posiedzeniach sądu, zadawania pytań, składnia wniosków dowodowych, działania za pomocą ustanowionego pełnomocnika. Uprawnienie oskarżyciela posiłkowego do udziału w postępowaniu sądowym w charakterze strony nie jest ograniczone do etapu przed sądem pierwszej instancji. Oskarżyciel posiłkowy może realizować swoje interesy procesowe również w postępowaniu apelacyjnym, a naruszenie jego praw w tym zakresie stanowi rażące naruszenie zasady prowadzenia procesu z udziałem czynnych i biernych stron postępowania.

Rzecznik podkreśla, że postępowanie karne, którego celem jest prawidłowe rozstrzygnięcie o odpowiedzialności karnej, dotyczy jednocześnie interesów prawnych pokrzywdzonego, których ochrona może odbywać się dwutorowo w postępowaniu karnym lub w postępowaniu cywilnym, zależnie od rodzaju sprawy i woli pokrzywdzonego. Każdy z tych dwóch rodzajów postępowania może zapewnić możliwość pokrzywdzonemu uzyskania ochrony prawnej, która częściowo pokrywa się, a częściowo jest różna, co wynika z odmienności chronionych interesów i realizowanych celów w każdym z tych postępowań. Postępowanie karne i postępowanie cywilne są odrębne, ale nie są od siebie zupełnie niezależne. Wynik postępowania karnego, w którym pokrzywdzony nie bierze udziału, może rzutować na przebieg i rozstrzygnięcie w postępowaniu cywilnym.

W ocenie Rzecznika, za przyznaniem pokrzywdzonemu, wstępującemu do sprawy w charakterze oskarżyciela posiłkowego, konstytucyjnych gwarancji prawa do sądu oraz uznaniem, że orzekanie przez sąd na podstawie art. 56 § 2 KPK mieści się w zakresie pojęcia „sprawy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji przemawia:
- po pierwsze, prezentowany w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego pogląd, że sprawa karna jest sprawą oskarżonego, jednakże toczące się postępowanie sądowe w sprawie karnej może również dotyczyć interesów pokrzywdzonego (zob. wyrok TK z 25 września 2012 r., sygn. SK 28/10, OTK ZU nr 8/A/2012, poz. 96),
- po drugie, fakt, że gwarancje wynikające z art. 45 ust. 1 Konstytucji zostały przyznane wszystkim potencjalnym stronom postępowania sądowego (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2000 r., sygn. akt I KZP 14/00, OSNKW nr 7-8/2000, poz. 59),
- po trzecie, szerszy zakres podmiotowy gwarancji wynikający z powołanego przepisu konstytucyjnego niż z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r. (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.; dalej: Konwencja).

Zdaniem Rzecznika, prawo do sądu pokrzywdzonego, wyrażające się w postępowaniu karnym w możliwości udziału w nim w charakterze oskarżyciela posiłkowego, powinno wiązać się z możliwością zaskarżania rozstrzygnięć sądowych, pozbawiających pokrzywdzonego statusu strony postępowania karnego. Wynika to z konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności, która ma zastosowanie nie tylko do głównego nurtu postępowania karnego, lecz również do postępowań, w których rozpatrywane są kwestie wpadkowe, o ile dotyczą praw lub obowiązków danego podmiotu.




Adwokat Katowice Kamil Draga

« wróć do wpisów 
Adwokat Katowice
Prawa są jak pajęczyny, poprzez które przedostają się wielkie muchy,
a w których więzną małe
Monteskiusz


Kancelaria Adwokacka

adwokat Kamil Draga

ul. Wita Stwosza 7/217
40-040 Katowice

tel. kom. 506 227 786
tel. (fax) 32 494-05-40

Linki